राजाभाऊ फडणीस

 राजाभाऊ फडणीस

—— चारुदत्त कुलकर्णी

राजा भाऊ हे एकेकाळी मराठी साहित्य प्रकाशन क्षेत्रातील अतिशय प्रसिद्ध नाव होते. त्यांचे स्वतःचे प्रकाशन, विशाखा होते, आणि अनेक प्रसिद्ध लेखक त्यांच्या प्रकाशनात आपली पुस्तके प्रकाशित करत असत. त्यापैकी काही, ज्यांची मला आठवण आहे, म्हणजे श्री. अनंत मनोहर, श्री. नारायण धारप, राजेंद्र बनहट्टी , त्यांनी **JOMEPH** प्रकाशनाची सुरुवात केली होती.  

जो म्हणजे जोशी,  

मे म्हणजे मेहता,  

फ म्हणजे फडणीस,  

आणि त्यांनी मुलांसाठी खूप उत्कृष्ट पुस्तके प्रकाशित केली होती. त्यापैकी एक, मला आठवतंय, वॉल्ट डिस्नेवरचं होतं.

जेव्हा आम्ही लहान होतो, तेव्हा आम्ही अमृतेश्वर मंदिराजवळ त्याच्या घरी जायचो आणि तिथे ट्रंक्समध्ये शेकडो पुस्तके असायची. दिवाळी आणि उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आम्ही तिथे राहायचो आणि सतत ती पुस्तके वाचायचो. ते मराठी साहित्य परिषदेत खजिनदार होते आणि सर्व प्रसिद्ध मराठी लेखकांना वैयक्तिकरित्या ओळखत होते. ते आम्हाला मराठी साहित्य संमेलनाला घेऊन जायचे. मला पुण्यातलं एक संमेलन आठवतंय, जिथे श्री. पु. भा. भावे अध्यक्ष होते.

ऐशिव्या वर्षी, त्यांनी श्रुती मंगल कार्यालयात एक कार्यक्रम आयोजित केला होता. त्यांनी आपल्या कुटुंबातील सदस्यांना आणि मित्रांना आमंत्रित केले होते आणि आपली तुळा पुस्तकांनी केली होती. तिथे आलेल्या प्रत्येक पाहुण्याला एक पुस्तक दिलं होतं. ते तरुण असताना स्वतः लेखक होते, परंतु नंतर त्यांनी प्रकाशक होण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यावेळच्या मराठी साहित्य क्षेत्राला महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

त्यांचा मित्रपरिवार अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींचा समावेश असलेला होता. प्रसिद्ध लेखक श्री. शंकर पाटील, कॉन्टिनेंटल प्रकाशनचे मालक श्री. रत्नाकर कुलकर्णी, कमर्शियल आर्टिस्ट श्री. जोशी, अजब प्रकाशनचे मालक श्री. मेहता हे त्यापैकी काही होते. त्यांना या मित्रांच्या संगतीत खूप आनंद मिळायचा. आयुष्याच्या शेवटी, त्यांच्या बरेचसे मित्र आणि त्यांची पत्नी कुंदा मावशी गेल्यानंतर त्यांना खूप एकटं वाटायला लागलं होत.

श्री राजाभाऊ फडणीस यांचे  पाच ऑक्टोबर २०२४ रोजी पहाटे दीड वाजता,वयाच्या सत्याऐशीव्या वर्षी निधन झाले. माझ्या आयुष्यात आलेले ते अतिशय उमदे आणि रॉयल व्यक्तिमत्व काळाआड गेले.

राजाभाऊ काकांचे वडील श्री अण्णा अवधानी होताना हे कट्टर वैष्णव ब्राह्मण .त्यानी भिक्षुकी हा व्यवसाय स्वीकारला होता .रोज ते प्रवचन करीत आणि त्यातून मिळालेल्या पैसे आणि धान्यावर कुटुंबाची गुजराण करीत.

त्यांनी संस्कृतमध्ये अनेक पुस्तके लिहिली होती आणि अनेक पुस्तके जसे श्रीमद्भागवत यांसारखी मराठीत अनुवादित केली होती, ज्यामध्ये १८ मोठे खंड होते. ते हे सर्व कोणताही नफा न मिळवता करत असत. ते महान पंडित होते आणि त्यांच्या समाजात त्यांना खूप आदर होता. मला आठवतंय, जेव्हा ते बाहेर जायचे, तेव्हा ते स्वतःचं अन्न स्वतः शिजवायचे आणि मगच खायचे. त्यांना दोन मुलगे आणि तीन मुली होत्या. राजा काका सगळ्यांमध्ये सर्वात मोठे होते.

त्यांना त्यांच्या अत्त्याने दत्तक घेतलं होतं. तिच्याकडे विदर्भात खूप मोठी जमीन होती. कशामुळे तरी त्यांच्या कुटुंबातील सर्व पुरुष एका वर्षातच वारले. त्यामुळे तिने काकांना तिच्या मालमत्तेचा वारसदार म्हणून दत्तक घेतलं.

राजा काकांना एक स्वप्न यायचं की एक ताकदवान आणि धष्टपुष्ट माणूस त्यांचा पाठलाग करत आहे, आणि ते आपला जीव वाचवण्यासाठी पळत आहेत. अनेक वर्षं त्यांना हे स्वप्न यायचं आणि ते अस्वस्थ अवस्थेत जागे व्हायचे. त्यांनी हे स्वप्न मराठीतील थरारकथा लेखक श्री. नारायण धारप यांना सांगितलं, जे त्या काळात मराठीत सस्पेन्स कादंबऱ्या लिहिण्यात पारंगत होते. मला त्यांची "पांनघंटी" नावाची एक कादंबरी आठवते. त्यांचं अध्यात्मिक ज्ञानही चांगलं होतं. त्यांनी राजा भाऊकाकांना सांगितलं की स्वप्नात जो माणूस तुमचा पाठलाग करतोय, कदाचित त्याचा हेतू तुम्हाला कोणापासून वाचवण्याचा असू शकतो. तुम्ही त्याला तुमचा अंगरक्षक समजा. त्यांच्या या सल्ल्यानंतर राजा काकांना मानसिक शांती मिळाली.

ते बीए, बीकॉम, एलएलबी होते. त्यांनी तीन पदव्या घेतल्या होत्या. ते नेहमीच खूप आत्मविश्वासू होते. कुंदा मावशी नेहमी म्हणायची की त्यांनी कधीही परीक्षेच्या आदल्या दिवशी अभ्यास केला नाही, त्याऐवजी ते चित्रपट बघायला जायचे कारण त्यांचा अभ्यास पूर्णपणे झाला असायचा.

कुंदा मावशीशी लग्न झाल्यानंतर ते इचलकरंजीला **कुलको इंजिनिअरिंग वर्क्स**मध्ये काम करण्यासाठी गेले होते. ते तत्वनिष्ठ होते, आणि कुलकोच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचे मतभेद झाले. त्यांनी काय केलं असाव? त्यांनी दोन भागीदार घेतले आणि कुलकोसारखीच डिझेल इंजिनं तयार करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी कुलकोला टक्कर देत बरीच इंजिनं विकली. पण नंतर ते कंटाळले आणि पुण्यात परतले, आणि पुस्तके प्रकाशित करण्याच्या त्यांच्या आवडीच्या वव्यासायचा पाठपुरावा सुरू केला. व्यवसायातील वाद असूनही त्यांनी सर्वांशी चांगले संबंध राखले. त्यांनी कात्रजजवळ, कला नगर नावाच्या सोसायटीत एक बंगला बांधला.तेथे अनेक कलाकार लोकांची घरे होती.

त्यांना टॅलेनटेड व्यक्तींच्या संगतीची खूप आवड होती. ते एक उत्तम यजमान होते, खूप रॉयल आणि जनरस. आम्ही लहान असताना, आणि मोठे झाल्यानंतरही, त्यांच्या घरी जाणं आम्हाला खूप आवडायचं. लहानपणी ते आम्हाला पुण्यातील विविध हॉटेल्समध्ये घेऊन जायचे. मला आठवतंय, पहिल्यांदा आम्ही कोल्हापुरात त्यांच्यासोबत हॉटेल मेघदूतला गेलो होतो. पुण्यात, जेव्हा ते सदाशिव पेठेत राहत होते, तेव्हा आम्ही अनेक वेळा हॉटेल सुजाता मध्ये जायचो.तसेच नंतर अनेक वेळा हॉटेल आभिषेक मध्ये जायचो.कडक रोटी आणि मिक्स व्हेज ही त्यांची नेहमीची ऑर्डर असे. त्यांना नेहमीच मित्र आणि कुटुंबातील लोकांबरोबर एकत्र जमायला आवडायचं. ते सढळपणे खर्च करायचे.गप्पा मारायला सुद्धा त्यांच्याकडे खूप गोष्टी आणि निरनिराळे किस्से असायचे.

ते आम्हाला श्री. दत्तो वामन पोतदार किंवा श्री. ग. वा. बेहेरे यांसारख्या महान मराठी लेखकांसोबत त्यांच्या पार्टींच्या गोष्टी सांगायचे. नंतर त्यांनी विक्रीकराचा (सेल्स टॅक्स) अभ्यास सुरू केला. त्यांनी अनेक गुंतागुंतीची प्रकरणे सोडवली आणि त्यांचा यशाचा दर जवळपास शंभर टक्के होता. एका ज्योतिषाने त्यांना सांगितलं होतं की, "तुमचं जीवन एका जुगारासारखं आहे. जितकं तुम्ही खर्च कराल, तितकेच पैसे तुमच्याकडे येतील," आणि त्यांना ह्याची प्रचिती आली होती.कदाचित म्हणूनच ते इतके royal आणि generous होते.

त्यांनी वेळोवेळी त्यांच्या सर्व भावंडांना मदत केली. त्यांनी आपल्या चार मुली – अंजली, सुनीता, रेवती आणि माधवी – यांना शिक्षणासाठी, परदेशात जाऊन स्थायिक होण्यासाठी नेहमी प्रोत्साहन दिलं. त्यांच्या मुलींनी त्यांच्या जवळ राहावं, अशी कोणतीही बंधनं त्यांनी कधीच घातली नाहीत, उलट त्यांना परदेशात जाऊन चांगलं जीवन मिळावं यासाठी ते त्यांना प्रोत्साहित करत. अंजली आणि तिच्या पतीच्या अपघाती मृत्यूनंतरही ते खूप धैर्याने सावरले. मला वाटतं, त्यांचं आयुष्य खूप कठीण होतं, पण ते नेहमीच सकारात्मक राहिले. सुनीता जर्मनीत, रेवती फ्रान्समध्ये, आणि माधवी अमेरिकेत चांगल्या प्रकारे स्थायिक आहेत.

मला राहवले नाही म्हणून मी हे चार शब्द लिहिण्याचे धाडस केले. चूक भुल माफ करावी. राजाभाऊ एक समृद्ध आणि परिपूर्ण जीवन जगले. परमेश्वराने त्याना मुक्ती दिली आहे अशी मला खात्री आहे.

🙏🙏🙏💐💐💐

ताजा कलम

राजाभाऊ काका नेहमी म्हणायचे, "तुमच्या नशिबात जे असेल, ते तुम्हाला मिळेलच, काहीही झालं तरी. आणि जे नशिबात नाही, ते तुम्ही कितीही प्रयत्न केले तरी मिळणार नाही." तसेच ते म्हणायचे की कलियुगात समुहाला महत्त्व आहे .पंडितकाकांसोबत झालेल्या एका वादात त्यांनी असं म्हटलं होतं, "जर तुम्ही मला परदेशात पाठवलं नाही, तरी माझी मुलगी सुनीता, जी त्या वेळी लहान होती, मला अनेक परदेशात घेऊन जाईल." आणि हे खऱंच झालं. सुनीतामुळे ते अनेक देशात गेले. जरी सर्व मुली कायम भारतात त्यांच्या जवळ नव्हत्या, तरी त्या त्यांना नियमित फोन करायच्या आणि अनेकदा येऊन भेटायच्या . त्यांनी काकांची अतिशय चांगली सोय  केली होती.त्यांच्या कडे अनेक वर्षे कामाला एक बाई होत्या त्या घरच्या सारख्याच झाल्या होत्या आणि एक मामा त्यांच्या बरोबर असायचे ते पण खूप चांगल्या स्वभावाचे होते.

शेवट पर्यंत काकांची बुद्धी आणि विचार करायची क्षमता अतिशय चांगली होती.

💐💐💐💐💐💐💐

Niteen Kumbhojkar

माझा ही त्यांच्या शी जवळचा संबंध आला होता .. 

त्यांचा सेल्स टॅक्स मधील संपर्क आणि त्या कायद्याचे ज्ञान , आणि कॉन्टॅक्ट्स खूप जबरदस्त होते, 

अगदी शेवट पर्यन्त ते अनेक मोठ्या कंपन्यांचे सेल्स टॅक्स मध्यस्थ बनून पुष्कळ पैसे मिळवत होते .. 

प्रचंड कष्ट आणि त्रास  घेऊन , कुंदा मावशीला , व्हील चेअर मध्ये घालून, असिस्टेंट स्टाफ सह , सांगलीला , रीया च्या लग्नात पुण्याहून घेऊन आले होते , हे मी कधीच विसरू शकणार नाही . 

भावपूर्ण श्रद्धांजलि .

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

*आठवणीतील राजाभाऊ काका*

-------------------------------

माझ्या लग्नाचे वेळी सौ.वर्षा तीच्या नातेवाईक मंडळीची ओळख करुन देत होती. तीच्या आत्याकडील कुटुंबाशी ओळख करुन देताना " हे विजु आत्याचे मिस्टर मुकुंदकाका , हे कुंदा आत्याचे मिस्टर राजाभाऊ काका" वगैरे वगैरे. तेंव्हा नुसती तोंडओळख झाली होती.

लग्नानंतर एक वर्षातच माझ्यावर अतिषय कठीण प्रसंग ओढावला होता. वर्षाची तातडीने " open Heart surgery " करणे जरुरीचे होते.ती कै. नीतु माणकेंनी यशस्वी रित्या केली आणि वर्षाचा पुनर्जन्मच झाला. त्यावेळेस तीला  मानसिक धैर्य देण्याची आवश्यकता होती. ते देण्याचे महत्वाचे काम कै. राजाभाऊ काकांनी केले होते.

काका sale tax consultatnt होते असे आठवते.त्याच बरोबर  त्यांना साहित्याची आवड होती. साहित्य क्षेत्रातील  खुप लोकांशी त्यांचा संबध असे. साहित्य पुस्तक प्रकाशकांशी त्याच्या ओळखी होत्या

. वर्षा "Home Science " ची पदवीधर होती आणि तीला पाककलेची आवड होती. एक दिवशी राजाभाऊ काका त्यांच्या कामानिमित्त सोलापुरला आले होते . बोलाता बोलता ते वर्षाला म्हणाले "मी तुझ्या पाककृतीचे पुस्तक छापुन देतो ". वर्षाने ते मनावर घेउन १०१ पदार्थांच्या पाककृती लिहिल्या. त्याचे नाव होते " सात्विक व पौष्टिक ". पुण्यात राजाभाऊ काकांनी त्यांच्या ओळखिच्या मुद्रणालयातुन त्या पाक कृतीचे  पुस्तक छापले. सोलापुरला आमच्या वाड्यावर त्याचा सुंदर प्रकाशन सोहळा झाला. त्याने वर्षाला नवीन जगण्याची उर्जा मिळाली. हे सगळे राजा भाऊ काकांमुळेच शक्य झाले. त्यांचे हे ऋण मी कधीही विसरु शकणार नाही.

त्यानतर एक दोनदा सोलापुरला आमचे घरी आले होते. शेंगाची चटणी - वांग्याची भाजी आणि भाकरी त्यांना खुप आवडत असे. वर्षा त्यांच्या आवडीचा बेत करायची. खुप आवडीने enjoy करायचे. एक -दोनदा सोलापुरला आल्यावर हाँटेलमधे गप्पामारत त्यांच्याबरोबर जेवणाचा आनंद घेतला होता.

त्यांच्या तीनही मुलींबद्दल त्यांना अभिमान व कौतुक असे. कायम उत्साही आणि उमद्या स्वभावाचे होते.परदेशप्रवासही करायचे." तरुण असेपर्यंत जग फिरुन घ्या" असे नेहमी मला भेटल्यावर म्हणायचे.

डाॕ. सजगुरे यांच्या consultany च्या उदघाटनाच्यावेळी भेटले ती शेवटची भेट.

कै. राजाभाऊ काकांच्या स्मृतीस माझी ओंजळभर श्रद्धांजली.

प्रा. हेमंत वैद्य , सोलापुर.